खांदा जाम होणे म्हणजे नक्की काय?
सुरुवातीला फक्त थोडी खांदेदुखी होते. मग हळूहळू हात वर उचलणे कठीण होते. काही आठवड्यांनंतर साडी नेसताना, केस विंचरताना किंवा मागे हात नेताना असह्य वेदना होऊ लागतात. रात्री झोपताना खांदेदुखीने जाग येते.
हे आहे फ्रोझन शोल्डर ज्याला वैद्यकीय भाषेत अडहेसिव्ह कॅप्सुलायटिस म्हणतात.
हा आजार एखाद्याला अचानक होत नाही. तो हळूहळू वाढतो आणि योग्य उपचार न मिळाल्यास एक ते तीन वर्षे टिकू शकतो. पण एक चांगली बातमी आहे , फिजिओथेरपी हा या आजारावरील सर्वात प्रभावी उपाय आहे, आणि बहुतेक रुग्णांना शस्त्रक्रियेशिवाय आराम मिळतो.
फ्रोझन शोल्डर कसा होतो?
खांद्याच्या सांध्याभोवती एक पातळ थर असतो ज्याला कॅप्सूल म्हणतात. हा कॅप्सूल लवचिक असतो आणि खांद्याला सर्व दिशांनी हालचाल करण्यास मदत करतो. फ्रोझन शोल्डरमध्ये हा कॅप्सूल सुजतो, आखडतो आणि जाड होतो. परिणामी खांद्याची हालचाल मर्यादित होते आणि वेदना होतात.
काही कारणे ज्यामुळे फ्रोझन शोल्डर होतो:
मधुमेह हे सर्वात महत्त्वाचे कारण आहे. मधुमेही रुग्णांमध्ये फ्रोझन शोल्डरचा धोका सामान्य व्यक्तींपेक्षा तीन ते पाच पट जास्त असतो. खांद्याला दुखापत झाल्यानंतर किंवा शस्त्रक्रियेनंतर खांदा जास्त काळ स्थिर ठेवल्यास हा आजार होऊ शकतो. थायरॉइडचे विकार, पार्किन्सन्स रोग, आणि हृदयाची शस्त्रक्रिया यांनंतरही फ्रोझन शोल्डर होण्याचा धोका असतो. काही वेळा कोणतेही कारण नसतानाही, विशेषतः ४० ते ६० वयोगटातील महिलांमध्ये, हा आजार होतो.
फ्रोझन शोल्डरचे तीन टप्पे
पहिला टप्पा — गोठण्याचा टप्पा (Freezing Stage): यात खांद्यात हळूहळू वेदना सुरू होतात आणि हालचाल कमी होत जाते. हा टप्पा सहा आठवडे ते नऊ महिने टिकतो. रात्री वेदना जास्त असतात.
दुसरा टप्पा — गोठलेला टप्पा (Frozen Stage): वेदना थोड्या कमी होतात पण खांद्याची हालचाल खूपच मर्यादित राहते. हात वर उचलणे, मागे नेणे किंवा बाजूला नेणे अत्यंत कठीण होते. हा टप्पा चार ते सहा महिने टिकू शकतो.
तिसरा टप्पा — वितळण्याचा टप्पा (Thawing Stage): हळूहळू खांद्याची हालचाल परत येऊ लागते. योग्य फिजिओथेरपी न मिळाल्यास हा टप्पा एक ते दोन वर्षे लागू शकतो. फिजिओथेरपीमुळे हा टप्पा लवकर येतो.
फिजिओथेरपी काय करते जे घरचे उपाय करत नाहीत?
घरी आराम करणे, वेदनाशामक औषधे घेणे किंवा गरम शेकणे यांनी तात्पुरता आराम मिळतो. पण खांद्याची हालचाल परत यायला ही पुरेशी नाहीत.
Dr. Cholepatil’s The Gleam Clinic, Beed Bypass, छत्रपती संभाजीनगर येथे फिजिओथेरपीमध्ये हे केले जाते:
मॅन्युअल थेरपी: फिजिओथेरपिस्ट खांद्याच्या सांध्याला विशिष्ट तंत्राने हळुवारपणे हलवतो. यामुळे आखडलेला कॅप्सूल हळूहळू मोकळा होतो. हे घरी स्वतः करणे शक्य नाही.
ताण देण्याचे व्यायाम: आखडलेल्या कॅप्सूलला नियंत्रित पद्धतीने ताण दिला जातो. हे व्यायाम योग्य पद्धतीने केले तरच उपयोग होतो — चुकीच्या पद्धतीने केल्यास वेदना वाढू शकतात.
थर्मल थेरपी आणि अल्ट्रासाउंड: उष्णता थेरपी आणि थेरपेटिक अल्ट्रासाउंडमुळे रक्तप्रवाह वाढतो, सूज कमी होते आणि कॅप्सूलची लवचिकता सुधारते.
स्नायू बळकट करण्याचे व्यायाम: खांद्याचे स्नायू बळकट केल्याने सांध्यावरील भार कमी होतो आणि पुन्हा दुखापत होण्याची शक्यता कमी होते.
बहुतेक रुग्णांना सहा ते दहा सत्रांमध्ये लक्षणीय फरक जाणवतो.
शस्त्रक्रियेशिवाय बरे होते का?
होय, बहुतेक प्रकरणांमध्ये. फ्रोझन शोल्डरवर शस्त्रक्रिया अपवादात्मक परिस्थितीतच लागते , जेव्हा सहा ते बारा महिने फिजिओथेरपी करूनही काहीच फरक पडला नाही तेव्हाच.
शस्त्रक्रियेत आखडलेला कॅप्सूल अर्थस्कोपीने सैल केला जातो. पण या शस्त्रक्रियेनंतरही फिजिओथेरपी आवश्यक असते.
वेळेत — म्हणजे पहिल्या टप्प्यातच — फिजिओथेरपी सुरू केल्यास शस्त्रक्रिया टाळता येते आणि बरे होण्याचा काळही कमी होतो.
घरी काय करता येते?
फिजिओथेरपीच्या सत्रांदरम्यान घरी काही गोष्टी उपयोगी ठरतात:
भिंतीकडे तोंड करून उभे राहा आणि हळुवारपणे बोटे वर-वर सरकवत भिंतीवर चालवा. खांद्याला उबदार शेक द्या — याने स्नायू मोकळे होतात. रात्री झोपताना प्रभावित खांद्याखाली उशी ठेवा जेणेकरून खांद्यावर दाब येणार नाही. प्रभावित खांद्यावर झोपू नका.
मात्र, घरचे व्यायाम फिजिओथेरपिस्टने दाखवलेले असावेत. कोणते व्यायाम करायचे आणि किती ताकदीने करायचे हे रुग्णाच्या टप्प्यानुसार बदलते.
निष्कर्ष — वेळेत उपचार घेतल्यास खांदा पूर्ण बरा होतो
फ्रोझन शोल्डर हा असा आजार आहे जो उपचाराशिवाय वर्षानुवर्षे त्रास देतो. पण योग्य फिजिओथेरपीने तो बरा होतो आणि जेवढ्या लवकर सुरुवात, तेवढे लवकर बरे व्हाल.
खांदा कडक झाला असेल, हात वर उचलताना त्रास होत असेल, किंवा रात्री खांदेदुखीने झोप मोडत असेल, तर वाट पाहू नका.
Dr. Cholepatil’s The Gleam — Dental, Hair and Facial Aesthetic and Physiotherapy Center, Shop No.106, Deogiri Plaza, Beed Bypass Road, opposite Hiwale Patil Lawns, Satara Deolai Parisar, छत्रपती संभाजीनगर, Maharashtra 431009 येथे फिजिओथेरपी सल्ल्यासाठी संपर्क करा. फोन करा +91 9028975743 किंवा +91 9823699117.
FREQUENTLY ASKED QUESTIONS
Q1: फ्रोझन शोल्डर स्वतःच बरा होतो का?
हो, पण त्याला खूप वेळ लागतो — काही वेळा एक ते तीन वर्षे. उपचाराशिवाय थांबणे म्हणजे इतका काळ वेदना सहन करणे. फिजिओथेरपीने बरे होण्याचा कालावधी खूपच कमी होतो आणि पूर्ण हालचाल परत येण्याची शक्यता जास्त असते.
Q2: फ्रोझन शोल्डर आणि रोटेटर कफ टीअर यातील फरक काय?
फ्रोझन शोल्डरमध्ये खांद्याच्या कॅप्सूलला सूज येऊन तो आखडतो. रोटेटर कफ टीअरमध्ये खांद्याचा स्नायू किंवा त्याचा धागा (tendon) फाटतो. दोन्हींमध्ये खांदेदुखी होते, पण कारण वेगळे असते. योग्य निदानाने योग्य उपचार मिळतो.
Q3: मधुमेह असेल तर फ्रोझन शोल्डर जास्त गंभीर असतो का?
हो. मधुमेही रुग्णांमध्ये फ्रोझन शोल्डर जास्त तीव्र असतो, जास्त काळ टिकतो, आणि दोन्ही खांद्यांमध्ये एकाच वेळी किंवा एकामागून एक होऊ शकतो. मधुमेहावर नियंत्रण ठेवणे हे उपचाराचा अविभाज्य भाग आहे.
Q4: फिजिओथेरपीचे किती सत्र लागतात?
पहिल्या टप्प्यातील रुग्णांना साधारणतः सहा ते दहा सत्रांमध्ये लक्षणीय सुधारणा जाणवते. दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या टप्प्यात असलेल्या रुग्णांना जास्त सत्रे लागू शकतात. प्रत्येक रुग्णाची परिस्थिती वेगळी असते.
Q5: फिजिओथेरपी वेदनादायक असते का?
काही तंत्रांमध्ये थोडी अस्वस्थता जाणवू शकते, पण ती लगेच निघून जाते. चांगला फिजिओथेरपिस्ट रुग्णाच्या सहनशक्तीनुसार उपचाराची तीव्रता ठरवतो. योग्य फिजिओथेरपी वेदना कमी करते — वाढवत नाही.
Q6: इंजेक्शन घेतल्यास फ्रोझन शोल्डर बरा होतो का?
कोर्टिसोन इंजेक्शनने वेदना तात्पुरती कमी होते आणि फिजिओथेरपी करणे सोपे होते. पण इंजेक्शन एकटे पुरेसे नाही — फिजिओथेरपी सोबतच करावी लागते.
Q7: किती दिवसांत खांदा पूर्ण बरा होतो?
लवकर उपचार सुरू केल्यास तीन ते सहा महिन्यांत खांद्याची हालचाल बऱ्यापैकी सुधारते. पूर्ण बरे व्हायला सहा ते बारा महिने लागू शकतात. मधुमेही रुग्णांमध्ये जास्त वेळ लागू शकतो.
Q8: घरी व्यायाम केले तर दवाखान्यात यायला नको का?
घरचे व्यायाम उपयुक्त असतात, पण ते फिजिओथेरपीची जागा घेऊ शकत नाहीत. मॅन्युअल थेरपी, थेरपेटिक अल्ट्रासाउंड, आणि विशेष ताण तंत्र हे घरी करता येत नाही. दवाखान्यातील सत्रांसोबतच घरचे व्यायाम केल्यास सर्वोत्तम परिणाम मिळतो.
Q9: फ्रोझन शोल्डर टाळता येतो का?
मधुमेह नियंत्रणात ठेवणे, खांदेदुखी सुरू झाल्यावर लगेच तज्ज्ञाकडे जाणे, आणि शस्त्रक्रियेनंतर किंवा दुखापतीनंतर लगेच फिजिओथेरपी सुरू करणे यामुळे फ्रोझन शोल्डर होण्याचा धोका कमी होतो.
Q10: छत्रपती संभाजीनगरमध्ये फ्रोझन शोल्डरवर फिजिओथेरपी कुठे मिळते?
Dr. Cholepatil’s The Gleam Clinic, Shop No.106, Deogiri Plaza, Beed Bypass Road, opposite Hiwale Patil Lawns, Satara Deolai Parisar, छत्रपती संभाजीनगर 431009 येथे फ्रोझन शोल्डरसाठी फिजिओथेरपी उपलब्ध आहे. संपर्क: +91 9028975743 / +91 9823699117. WhatsApp: +91 8766672706.
